Канцэпцыя чалавека ў «Бяседах» Іаана Касіяна (V ст.)
Іаан Касіян (пам. пасля 440 г.) быў выхадцам з Фракіі, доўгі час жыў ва ўсходняй частцы Імперыі. Прыблізна ў 388 г. ён пасяліўся ў Віфлееме, дзе прыняў пострыг і пасяліўся ў кельі разам з Германам, які пазней стаў яго сябрам і спадарожнікам. Прыблізна ў 390 г. Іаан з Германам накіраваўся ў Егіпет. На сваім шляху сябры наведалі сірыйскія і палестынскія манастыры. У Егіпце Іаан і Герман пражылі дастаткова шмат часу, пераходзячы ад аднаго аввы (настаўніка, настаяцеля) да другога аввы. Вярнуліся падарожнікі ў Віфлеем каля 397 г., але ў хуткім часе зноў адправіліся ў Егіпет, а адтуль у Канстантынопаль. Там каля 400 г. Іаан Касіян быў пасвечаны ў дыяканы Іаанам Златавустам. У 405 г. у складзе місіі, якая накіроўвалася дзеля абароны Златавуста, Касіян наведаў Рым. Пасля гэтага ён застаўся ў Заходняй Рымскай Імперыі, дзе ў Масіліі (Галія) па яго інiцыятыве былi заснаваны два кляштары (мужчынскі і жаночы), якія жылі па статуту Васіля Вялікага.1
У прамежак паміж 419 — 427 гг. з'явіўся асноўны твор Іаана Касіяна – Бяседы — запіс размоў з рознымi егiпецкiмi аввамі. У дальнейшнім прыхільнiкi поглядаў Iаана Касіяна сталi вызначацца як масіліяне. 2
Антрапалагічная сістэма масіліян у дадзеным дакладзе будзе аналізавацца з пункту гледжання палемікі Іаана Касіяна з поглядамі позняга Аўрэлія Аўгусцiна, якi ўсё больш схіляўся да вызнання абсалютнага наканавання.
Дапамагчы зрабіць гэта, як уяўляецца, дазваляе наступнае назіранне. У масiлiянскай канцэпцыі чалавека відавочна можа быць прасочаны ўскосны ўплыў усходнехрысціянскай традыцыі. І.А.Джавахаў у 1914 г. апублікаваў старажытнагрузінскі пераклад пропаведзі Іаана Златавуста «Пра прыроджанае і наканаванае дабро i зло», дзе выказваецда наступнае меркаванне: «Шмат якія людзі кажуць, што чалавеку наканавана Богам дабро і зло, а сам ён нічога не можа зрабіць акрамя таго, што яму ад самага пачатку вызначыць Бог і загадае, і такiм чынам ганьбяць Бога па няведанню і неразуменню».3
Аднак, трэба вызнаць, што тут ёсць пэўная праблема. Справа ў тым, што пропаведзь Іаана Златавуста вядома толькі ў старажытнагрузінскім перакладзе. Але пры гэтым трэба ўлічваць, што, па-першае, гэта не адзіны прыклад адсутнасці грэчаскага арыгіналу для твора позняй антычнасці. «Хроніка» Яўсевія Кесарыйскага захавалася толькі ў перакладах, лацінскім і старажьітнаармянскiм. Па-другое, сам І.А. Джавахаў падкрэсліваў наступнае: «Думка, якая выкладзена ў грузiнскiм перакладзе Слова, звычайна для Іаана Златавуста».4
Калі ж звярнуць больш пільную ўвагу на біяграфію Іаана Касіяна — яго моцную сувязь з усходнехрысціянскай традыцыяй і добрыя адносіны з Іаанам Златавустам — можна зрабіць выснову пра тое, што погляды позняга Аўрэлія Аўгусціна былі для яго проста не прымальнымі. У выніку сфармуляваная ім канцэпцыя чалавека супрацьпаставiла абсалютнаму наканаванню перанясенне спадзяванняў на выратаванне душы ў роўнай ступені на Бога і Царкву.
На думку Касіяна, «род чалавечы пасля грэхападзення згубіў разуменне дабра», хаця зародкі дабрадзецеляў, якія былі закладзены ў душы людзей» захавалі свой патэнцыял. Цяпер іх лёс залежыць толькі ад чалавека — ці яны будуць развіты, ці загінуць: «Творца пасеяў у душах нашых зерне дабрадзецеляў, і таму ў чалавека заўсёды ёсць свабодная воля, якая можа альбо прыняць благадаць Бога, альбо адвергнуць» (Соll. ХIII, 12).
Калі воля знаходзіцца паміж дзвюма магчымасцямі, то яе стан не можа быць ацэнены станоўча. Касіян падкрэслівае, што яна «цалкам прыродна знаходзіца ў стане, годным шкадавання: яна не атрымлівае асалоду ні ад грахоўных спраў, ні ад спраў дабрадзецелі». Дадзены стан вызначаецца спецыяльным тэрмінам tepor (цеплаватасць; ні жарка, ні холадна) (Ibid. IV, 2). Вывесці волю з гэтай непажаданай раўнавагi здольны толькі імпульс благадацi Хрыстовай, якая «клапаціцца, каб усіх людзей прывесці да разумення ісціны», і з гэтай мэтай «дае выпадкі для паратунку, рыхтуе спрыяльныя абставіны, вядзе да поспеху". Справа чалавека — прыняць благадаць (Ibid. ХIII, 7; III, 9).
Як правіла, накіраванасць чалавечай волі і благадаці не супадаюць, што можна бачыць на прыкладзе ганіцеля хрысціян Саўла і мытара Левія, чые паводзiны і лад жыцця да звароту да хрысціянства ні ў якай меры не могуць быць ацэнены пазітыўна (Ibid. ХIII, 11). Наогул, трэба заўсёды помніць, што «... наша свабода ..., альбо з-за няведання дабра, альбо з-за спакус, схiльна да пароку» (Ibid. ХIII, 12).
Гэта і ёсць, на думку Касіяна, першы этап, азначаны ўплывам знешняй благадаці, якая пранізвае ўвесь свет, — «па-за Богам нічога не можа адбыцца» (Ibid. ХIII, 3). Адносна чалавека сэнс этапа — у прадастаўленні яму магчымасці выбару паміж дабром і злом (Ibid. 18).
Другі этап — рэалізацыя выбранага варыянту. Калі чалавек зробіць сябе годным (па вызначэнню Іаана Касіяна, «калі мы падрыхтаваны для працы» (Ibid. 11)) і запаліць у сэрцы іскру дабра — яму забяспечана падтрымка ўнутранай (асвячаючай) благадаці ў барацьбе з воляй (Ibid. 7, 11).
Пры параўнанні суадносiнаў паміж свабодным выбарам чалавека і благадаццю Касіян робіць выснову пра больш значны ўплыў апошняй на справу выратавання чалавека. Воля пры гэтым вызначаецца як жаданне чалавека быць здаровым, благадаць — як лекар (Ibid. 19).
Трэці этап — замацаванне пазітыўнай праграмы паводзінаў, калі таксама неабходна падтрымка благадаці («як пачатак звароту і веры, так і цярпенне ў пакутах даецца нам ад Госпада» (Ibid. III, 15). Заслужыць яе можна не толькі праз хрышчэнне і пакутніцтва, але і праз выбар аднаго з шляхоў, якія Касіян вызначае «крыніцамі паратунку» (salutari fontem), прычым пасільнага: міластыня, выпраўленне характару, малітвы святых, справы міласэрнасці і веры, дапамога ў звароце да хрысціянства іншым, дараванне крыўд (Ibid. ХХ, 8).
У выніку хрысціянская частка познеантычнага грамадства Захаду Рымскай імперыі атрымала цалкам прыймальную для сябе канцэпцыю чалавека.
Дадзеная канцэпцыя чалавека захоўвала сваю актуальнасць і ўплыў амаль на усё ранняе сярэднявечча, прынамсі да ІХ ст.
1Преп. Иоанн Кассиан (V в.) //Душеполезное чтение. 1862. Т. I; Петр еп. Краткие сведения о жизни и писаниях преподобного отца Иоанна Кассиана Римлянина // Писания преподобного отца Иоанна Кассиана Римлянина / Пер. еп. Петра М., 1896. С. III — VI.
2Гарнак А. История догматов // Общая история европейской культуры СПб., б.г. Т. 6. С. 392.
3Джавахов И.А. Слово Иоанна 3латоуста «О врожденном и предопределенном добре и зле» в древнегрузинском переводе // Христианский Восток. 1914. Т. 2. С. 276.
4Там же. С. 275.
|
